W swojej pracy bardzo często spotykam się z sytuacjami, w których właściciele instrumentów są zaskoczeni nagłą zmianą brzmienia, wysokości strun czy nawet pojawieniem się rozklejeń. Tymczasem przyczyna często jest bardzo prosta – niewłaściwa wilgotność powietrza.
Skrzypce, altówki, wiolonczele i kontrabasy są wykonane z naturalnego drewna, które nieustannie reaguje na warunki otoczenia. Dlatego zależność wilgotność powietrza a skrzypce ma ogromne znaczenie zarówno dla trwałości instrumentu, jak i komfortu gry oraz stabilności jego brzmienia.
Jaka wilgotność jest odpowiednia dla skrzypiec i innych instrumentów smyczkowych?
Przyjmuje się, że odpowiednia wilgotność dla skrzypiec, altówki, wiolonczeli czy kontrabasu powinna oscylować w okolicach 50%.
Niewielkie, krótkotrwałe odchylenia są naturalne. Problem pojawia się wtedy, gdy instrument przez dłuższy czas pozostaje w zbyt suchym albo zbyt wilgotnym środowisku.
Może to prowadzić do zmian wymiarów drewna, naprężeń konstrukcji, problemów z wysokością strun, rozklejeń oraz zmian w brzmieniu instrumentu.
Zbyt wysoka wilgotność – co dzieje się ze skrzypcami?
Kiedy wilgotność powietrza jest zbyt wysoka, drewno zaczyna absorbować wilgoć i zwiększać swoją objętość. Dotyczy to także połączeń wykonywanych przy użyciu kleju lutniczego.
W takich warunkach może dochodzić do odklejania się poszczególnych elementów instrumentu. Warto pamiętać, że tradycyjne połączenia lutnicze są projektowane tak, aby w pewnych sytuacjach mogły puścić wcześniej niż samo drewno ulegnie poważniejszemu uszkodzeniu.
Pod wpływem wilgoci zmieniają się również wymiary drewnianych elementów znajdujących się wewnątrz instrumentu.
Dlaczego wilgotność wpływa na wysokość strun?
Szczególnie istotne są zmiany zachodzące w okolicy szyjki instrumentu. Elementy konstrukcyjne wykonane z drewna reagują na wilgotność, co może wpływać na położenie podstrunnicy względem korpusu.
Przy wysokiej wilgotności drewno pęcznieje. Muzyk może wtedy odnieść wrażenie, że podstawek stał się zbyt niski, ponieważ struny znajdują się bliżej podstrunnicy i mogą zacząć o nią uderzać.
Nie zawsze oznacza to problem z samym podstawkiem. Przyczyną może być właśnie zmiana warunków, w jakich przechowywany jest instrument.
Zbyt niska wilgotność i przesuszenie instrumentu
Znacznie częściej spotykam się jednak z problemami wynikającymi z przesuszenia instrumentu.
Zbyt niska wilgotność powoduje kurczenie się drewna. Ponieważ różne gatunki reagują na zmiany wilgotności w różnym stopniu, w całej konstrukcji mogą powstawać naprężenia.
Inaczej pracuje świerk wykorzystywany do budowy płyty wierzchniej, inaczej jawor stosowany w płycie spodniej, boczkach i szyjce, a jeszcze inaczej heban używany między innymi do wykonania podstrunnicy.
W praktyce właściciel instrumentu może zauważyć, że struny znalazły się wyżej nad podstrunnicą, a podstawek wydaje się zbyt wysoki. Przyczyną może być kurczenie się drewnianych elementów konstrukcji pod wpływem zbyt suchego powietrza.
Przesuszenie zwiększa również ryzyko powstawania naprężeń, rozklejeń, a w skrajnych sytuacjach także pęknięć drewna.
Wilgotność a wiolonczela i kontrabas – większy instrument, większe zmiany
Zmiany związane z wilgotnością są szczególnie widoczne w przypadku większych instrumentów smyczkowych.
Duże altówki, wiolonczele i kontrabasy mają większą powierzchnię drewnianych płyt, dlatego zmiany warunków otoczenia mogą być w nich bardziej zauważalne niż w skrzypcach.
Muzycy mogą obserwować między innymi zmianę wysokości strun, różnice w komforcie gry oraz zmianę sposobu, w jaki instrument reaguje i wybrzmiewa.
W takich sytuacjach nie zawsze potrzebna jest od razu naprawa. Czasami konieczna jest kontrola warunków przechowywania, a następnie odpowiednia korekta instrumentu smyczkowego.
Jak kontrolować wilgotność powietrza dla skrzypiec?
Najprostszym sposobem jest regularne sprawdzanie warunków w pomieszczeniu za pomocą higrometru.
Jeżeli instrument przechowywany jest w domu, warto kontrolować wilgotność szczególnie w sezonie grzewczym, kiedy powietrze w mieszkaniach bardzo często staje się zbyt suche.
Jeżeli wartości znacząco odbiegają od optymalnego poziomu, można zastosować:
- nawilżacz powietrza w pomieszczeniu,
- osuszacz przy zbyt wysokiej wilgotności,
- systemy regulujące wilgotność w futerale,
- specjalne nawilżacze przeznaczone do instrumentów smyczkowych.
Najważniejsze jest jednak nie tylko osiągnięcie konkretnej wartości, ale również ograniczenie gwałtownych i długotrwałych zmian warunków.
Możliwie stabilna wilgotność pomaga ograniczyć ryzyko rozklejeń, zmniejsza potrzebę częstych korekt ustawień oraz ułatwia utrzymanie instrumentu w stabilnym stanie przez cały rok.
Jak prawidłowo przechowywać skrzypce w domu?
Przechowywanie skrzypiec ma ogromne znaczenie dla ich stanu. Instrumentu nie powinno się zostawiać bezpośrednio przy kaloryferze, kominku, nawiewie klimatyzacji ani w miejscu narażonym na silne nasłonecznienie.
Niebezpieczne są również gwałtowne zmiany temperatury. Po wejściu zimą z bardzo zimnego otoczenia do nagrzanego pomieszczenia warto dać instrumentowi chwilę na stopniowe wyrównanie temperatury.
Futerał ogranicza nagłe zmiany warunków, ale sam nie zawsze wystarcza. Dlatego warto kontrolować wilgotność również wewnątrz miejsca, w którym instrument jest regularnie przechowywany.
Kiedy zmiana wilgotności oznacza, że warto odwiedzić lutnika?
Jeżeli zauważysz nagłą zmianę wysokości strun, pogorszenie komfortu gry, brzęczenie, zmianę brzmienia, pęknięcie albo rozklejenie któregoś z elementów, warto skonsultować instrument z lutnikiem.
Nie należy samodzielnie obniżać podstawka, kleić rozklejonych elementów ani próbować korygować konstrukcji instrumentu. Najpierw trzeba ustalić, czy przyczyną problemu jest uszkodzenie, nieprawidłowe ustawienie czy właśnie zmiana wilgotności.
W Pracowni Lutniczej Sobecka w Jastrzębiu-Zdroju wykonujemy przeglądy, regulację skrzypiec, korektę instrumentów smyczkowych oraz naprawy związane między innymi z rozklejeniami i zmianami powstającymi pod wpływem warunków przechowywania.
W wielu przypadkach szybka reakcja pozwala ograniczyć zakres koniecznych prac i zapobiec poważniejszym uszkodzeniom.
Stała wilgotność pomaga chronić brzmienie i konstrukcję instrumentu
Drewno żyje i nieustannie reaguje na otoczenie. Jest to jedna z cech, które sprawiają, że instrumenty smyczkowe są tak wyjątkowe, ale jednocześnie wymagają odpowiedniej opieki.
Utrzymywanie wilgotności w okolicach 50%, unikanie gwałtownych zmian temperatury i regularna obserwacja instrumentu pomagają zachować jego stabilność, komfort gry i dobre brzmienie.
W przypadku skrzypiec, altówki, wiolonczeli czy kontrabasu profilaktyka jest zawsze prostsza niż późniejsze usuwanie skutków wielomiesięcznego przesuszenia lub zawilgocenia.
Najczęściej zadawane pytania o wilgotność i instrumenty smyczkowe
Jaka wilgotność powietrza jest najlepsza dla skrzypiec?
Optymalna wilgotność dla skrzypiec i większości instrumentów smyczkowych powinna oscylować w okolicach 50%. Ważne jest również ograniczenie dużych i gwałtownych zmian warunków.
Czy zbyt suche powietrze może uszkodzić skrzypce?
Tak. Przesuszenie powoduje kurczenie się drewna i powstawanie naprężeń. Może to prowadzić do zmian wysokości strun, rozklejeń, a w skrajnych przypadkach także pęknięć.
Czy wysoka wilgotność szkodzi instrumentom smyczkowym?
Zbyt wysoka wilgotność powoduje pęcznienie drewna i może wpływać na ustawienia instrumentu oraz połączenia klejowe. Długotrwałe przebywanie w wilgotnym środowisku może prowadzić do problemów wymagających kontroli lutnika.
Dlaczego wysokość strun zmienia się zimą i latem?
Jedną z przyczyn jest naturalna reakcja drewna na zmiany temperatury i wilgotności. Elementy instrumentu rozszerzają się lub kurczą, co może wpływać na położenie podstrunnicy i wysokość strun.
Czy warto używać higrometru do skrzypiec?
Tak. Higrometr pozwala kontrolować wilgotność w pomieszczeniu lub futerale i odpowiednio wcześnie zareagować, gdy warunki stają się zbyt suche albo zbyt wilgotne.
Gdzie nie należy przechowywać skrzypiec?
Instrumentu nie należy przechowywać przy kaloryferze, kominku, nawiewie klimatyzacji, w bezpośrednim słońcu ani w innych miejscach narażonych na gwałtowne zmiany temperatury i wilgotności.